Çekçek: Sokak Toplayıcıları İçin Sigortalı Kooperatif Ortaklığı, Güvenli Araç ve Belediyelerle Ölçülü Ayrı Toplama Sözleşmesi

Problem

Türkiye’de ambalaj atığının önemli bir kısmı, büyük şehirlerin sokaklarında el arabasıyla kâğıt, karton ve plastik toplayan on binlerce kişinin emeğiyle geri dönüşüme ulaşıyor. Bu insanların çoğu kayıt dışı, sigortasız ve gün sonunda malı kim alırsa onun belirlediği fiyata razı. Ağır yüklü arabalarla trafikte, gece karanlığında ve yokuşlarda çalışıyorlar; kazalar, kesikler ve sırt sakatlıkları sıradan.

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın 2022/6 sayılı Atık Toplayıcıları Genelgesi, toplayıcıların belediyede kayıt olup "Bağımsız Sıfır Atık Toplayıcısı Kartı" almasını, belediyenin eldiven, iş kıyafeti ve toplama aracı standardını belirlemesini öngördü. Ancak genelgede sosyal güvenlik ya da iş kazası sigortasına dair bir hüküm yok; toplayıcının gelirini artıracak bir mekanizma da yok. Belediyeler ise kart dağıtmanın ötesine geçemiyor: kimin, hangi mahallede, ne kadar topladığını ölçemiyor, ayrı toplama hedeflerini raporlamakta zorlanıyor.

Çözüm

• Kooperatif çatısı: belediyeden kart almış toplayıcılar, 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu’na göre kurulan bir kooperatifin ortağı olur. Kooperatif üzerinden sigortalı çalışma, iş kazası ve sağlık güvencesi, yıl sonunda ortaklık payı dağıtımı.
• Güvenli araç: ışıklı, reflektörlü, el frenli ve yük sınırı işaretli standart toplama arabası; yokuşlu mahalleler için elektrik destekli model. Araçlar kooperatifin malıdır, toplayıcıya zimmetlenir, bakımı kooperatiftedir.
• Belediye sözleşmesi: belediye, belirli mahallelerde site, apartman ve esnafın ambalaj atığının ayrı toplanmasını kooperatife verir; toplayıcı başına aylık sabit hizmet bedeli ve tonaja bağlı prim öder. Saatler ve güzergâhlar genelgedeki belediye kurallarıyla uyumludur.
• Kooperatif deposu ve toplu satış: toplayıcı malını mahalledeki kooperatif noktasında tartıya koyar, ödeme anında hesabına geçer; kooperatif biriken malı türüne göre ayırıp lisanslı tesislere toplu satar.
• Ölçüm ve raporlama: her teslim, toplayıcı, mahalle ve malzeme türüyle kaydedilir; yapay zekâ mahalle bazında hangi gün ve saatte ne kadar malzeme çıktığını öğrenip güzergâh önerir, depo fotoğraflarından malzeme karışımını tahmin ederek belediyenin Sıfır Atık Bilgi Sistemi’ne girilecek verileri hazırlar.

Neden şimdi?

TÜİK atık istatistiklerine göre belediyeler 2024’te yaklaşık 32,3 milyon ton atık topladı; ayrı toplama ve geri kazanım hedefleri her yıl biraz daha yükseliyor. 2022/6 sayılı genelgeyle toplayıcıların kayıt altına alınması başladı, ama kart tek başına ne güvenlik ne gelir sağlıyor; belediyeler kartlı toplayıcıyı sisteme gerçekten bağlayacak bir model arıyor. Genişletilmiş üretici sorumluluğu ve GEKAP uygulamaları, ambalaj üreten markaların geri kazanımın kaynağını belgelemesini giderek daha önemli hale getiriyor; sokaktan gelen, kilogramı kayıtlı ve sosyal etkisi ölçülmüş malzeme bu boşluğu dolduruyor.