Çengel: Türkçe ve Tüm Türk Dilleri İçin Eksiksiz Karakterli, Ekran ve Baskıya Göre Ayarlanmış Yazı Tipi Dökümhanesi

Problem

Türkiye’de tasarımcıların kullandığı yazı tiplerinin çoğu yurt dışında, Türkçe akılda tutulmadan çiziliyor. Sonuç herkesin bildiği dertler: ğ ve ş’nin aksanları satır aralığına sığmıyor, büyük İ’nin noktası başlıklarda kayboluyor, küçük harf ı ile i arasındaki fark küçük puntoda seçilmiyor, “fi” bitişik harfi i’nin noktasını yutuyor. Türk dillerine çıkınca iş daha da zorlaşıyor: Azerbaycan Türkçesinin ə’si, Kazakçanın ғ, қ, ң, ө, ұ, ү, һ, і harfleri ya da Türkmencenin ň, ž, ý harfleri çoğu ailede ya hiç yok ya da sonradan yamalanmış gibi duruyor. Türk dünyasına yayın yapan kurumlar, ihracatçılar ve yayınevleri her dil için farklı yazı tipi kullanmak zorunda kalıyor.

Çözüm

• Türkçe ve Türk dillerinin Latin ve Kiril karakter setlerini ilk günden kapsayan, metin ve başlık için ayrı optik boyutları olan yazı tipi aileleri.
• Ekran için ayrı ipuçlandırma (hinting) ve değişken (variable) sürümler; baskı için kâğıt ve mürekkep yayılmasına göre ayarlanmış “metin” kesimleri.
• Lisans türleri tek sayfada ve sade Türkçeyle: masaüstü, web (aylık sayfa görüntüleme kademeli), mobil uygulama, e-kitap ve yayın lisansı.
• Kurumsal özel yazı tipi: bir kurumun ya da yayınevinin kendine ait, Türk dilleri destekli aile sipariş etmesi.
• Yapay zekâ yalnızca yardımcı araç: aralık (kerning) çiftlerinin taranması, eksik karakter ve aksan çakışmalarının otomatik testi, çok dilli örnek metinlerle prova. Harf çizimi tamamen insan elinden çıkar; böylece eser sahipliği 5846 sayılı FSEK açısından tartışmasız kalır.

Kurucunun avantajı ve online işleyiş

• Dergi mizanpajında yıllarca 8 puntoda künye, 72 puntoda kapak başlığı dizmiş biri, bir yazı tipinin gerçek sayfada nerede bozulduğunu herkesten önce görür; ürün tasarımı bu saha tecrübesine dayanır.
• Baskı öncesi tecrübesi “baskı kesimi” fikrinin kaynağıdır: kuşe ve 1. hamur kâğıtta mürekkep yayılmasının harfi nasıl kalınlaştırdığını bilen biri, aileyi buna göre ayarlar.
• İş akışı tamamen evden: Glyphs/FontLab ile çizim, GitHub’da sürüm takibi, otomatik test betikleri; satış dökümhanenin kendi sitesi ve MyFonts gibi dağıtıcılar üzerinden.
• Müşteriye ulaşım: dergi ve yayınevi çevresindeki eski iş bağlantıları, ücretsiz “Türkçe tipografi kontrol listesi”, tasarım okullarına öğrenci lisansı ve sosyal medyada harf hikâyeleri.
• Ekip uzaktan: Türk dillerini ana dili olarak konuşan serbest dil danışmanları her ailenin karakter testini kendi ülkesinden yapar.

Neden şimdi?

Türk Dünyası Ortak Alfabe Komisyonu 2024’te 34 harflik ortak harf envanterinde uzlaştı; Kazakistan ve Özbekistan’da Latin alfabesine geçiş süreçleri sürüyor. Yazı tipi tarafında bu harflerin hepsini doğru çizen aile sayısı hâlâ az. Değişken yazı tipleri ve web lisanslaması yaygınlaştı, küçük bir dökümhanenin yazılım ve test altyapısı yapay zekâ destekli araçlarla birkaç haftada kurulabiliyor.