Cilt: Kapanmış Türk Dergilerinin Hak Sahipleriyle Anlaşılmış, Aranabilir Dijital Arşivi ve Kurumsal Lisansı

Problem

Cumhuriyet döneminin edebiyat, mizah, sinema, moda, spor ve çocuk dergileri kültür tarihinin birincil kaynağı; ama çoğu kapandı, tam koleksiyonları kütüphanelerde eksik, sahaflarda dağınık ve dijital kopyaları ya hiç yok ya da izinsiz paylaşılan, aranamayan taramalardan ibaret. Araştırmacı bir makaleyi bulmak için şehir şehir kütüphane geziyor; tez öğrencileri, belgesel yapımcıları ve yayınevleri hangi sayıda ne olduğunu bilmeden çalışıyor. Hak sahipleri (kapanmış yayınevlerinin sahipleri, yazar ve çizer mirasçıları) ise eserlerinden hiçbir gelir elde edemiyor.

Çözüm

• Hak anlaşması: dergi sahibi ya da mirasçısıyla dijital yayın lisansı; yazar ve çizer haklarının tespiti için kayıt ve iletişim süreci, gelirin %30’u yıllık olarak hak sahiplerine dağıtılır.
• Dijitalleştirme: koleksiyonerlerden ödünç alınan ya da satın alınan sayılar, anlaşmalı tarama hizmetinde yüksek çözünürlükte taranır; kurum kendi tarayıcısını işletmez.
• Yapay zekâ ile Türkçe metin tanıma: eski dizgi ve harf yapısına uyarlanmış OCR, makale sınırlarının otomatik ayrılması, yazar, kişi ve yer adlarının dizinlenmesi; insan editör kritik sayfaları düzeltir.
• Arama ve atıf: sayı, makale, yazar, konu bazlı arama; kaynakçaya hazır atıf ve kalıcı bağlantı.
• Lisanslar: üniversite ve araştırma kütüphanelerine yıllık kurumsal erişim, bireysel araştırmacı aboneliği, yayınevi ve yapımcılara görsel ve metin yeniden kullanım lisansı.

Kurucunun avantajı ve online işleyiş

• Kurucu dergi geleneğinden gelen bir grafiker: eski sayfa düzenlerini, dizgi ve baskı tekniklerini tanıdığı için tarama kalitesini, metin ayrıştırmayı ve arşivin görsel sunumunu doğru kurgular.
• Dergi çevresindeki ilişkileri (eski yayın yönetmenleri, çizerler, koleksiyonerler) hak sahiplerine ulaşmanın en zor kısmını kolaylaştırır.
• İş akışı tamamen çevrim içi: hak araştırması ve sözleşmeler e-imza ile, tarama anlaşmalı hizmet sağlayıcıda, metin tanıma ve düzeltme bulutta, satış kütüphanelere uzaktan demo ile yapılır.
• Müşteriye ulaşma: üniversite kütüphane daire başkanlıklarına deneme erişimi, iletişim ve tarih bölümlerine akademik tanıtım, sosyal medyada "bu hafta arşivden" görsel serisiyle bireysel okur kazanımı.

Neden şimdi?

TÜİK verilerine göre dergi ve gazete sayısı her yıl azalıyor; kapanan yayınların arşivleri sahiplerin yaşlanması ve depoların boşaltılmasıyla kayboluyor. Yapay zekâ destekli metin tanıma, eski Türkçe dizgiyi artık kabul edilebilir doğrulukla ve düşük maliyetle aranabilir kılıyor. Üniversiteler dijital birincil kaynak erişimine bütçe ayırıyor, belgesel ve dizi yapımları dönem araştırmasına her zamankinden fazla ihtiyaç duyuyor.