Çıtlak: Antep Fıstığı ve Ceviz Üreticisi İçin Bahçede Bağımsız Kalite Ölçümü ve Kapalı Zarf Alıcı Teklifi

Problem

TÜİK verilerine göre Türkiye 2024’te yaklaşık 383 bin ton Antep fıstığıyla rekor bir hasat yaptı; 2025 ise hem "yok yılı" hem de don ve kuraklık nedeniyle sert bir düşüş yılı oldu. Fiyatlar da aynı sertlikte dalgalanıyor: bir yıl kilosu 170 liraya kadar düşen kabuklu fıstık, ertesi yıl haberlerde rekor fiyatlarla anılıyor. Bu dalgalanmanın faturası en çok küçük üreticiye çıkıyor: - Antep fıstığının fiyatı randımana (kabuklu üründeki iç oranı), çıtlak oranına, neme ve kusura göre belirleniyor; bu ölçümleri neredeyse her zaman alıcı tüccar kendisi yapıyor. Üreticinin itiraz edecek bağımsız bir ölçümü yok. - Köyde ürüne çoğu zaman bir ya da iki tüccar talip oluyor; teklifler arasında karşılaştırma yapmak için ürünü başka şehre taşımak gerekiyor. - Ceviz üreticisi için durum benzer: iç rengi ve iç randımanı fiyatı belirliyor ama ölçüm standardı yok, ithal cevizle rekabet fiyatı daha da bastırıyor. - Lisanslı depoya ürün koymak küçük partiler için uzak ve karmaşık; üretici ürününü bugün nakde çevirmek istiyor.

Çözüm

• Seyyar ölçüm tezgâhı: Hasat döneminde köy meydanlarında ve kooperatiflerde kurulan tezgâhta, partiden standart yöntemle numune alınır; damgalı terazi, nem ölçer ve kamera ile randıman, çıtlak oranı, kırık ve kusur oranı ölçülür. Ceviz için iç rengi kamerayla renk sınıflarına ayrılır.
• Yapay görme destekli sınıflandırma: Model numunedeki her taneyi sayar, çıtlak-kapalı, lekeli, böcekli ve boş taneleri ayırır; ölçüm süresini dakikalara indirir ve kişiden kişiye değişen göz kararını ortadan kaldırır.
• Mühürlü şahit numune ve kalite karnesi: Ölçülen numunenin bir kısmı mühürlenip saklanır; alıcıyla anlaşmazlık olursa bağımsız laboratuvara gönderilir.
• Kapalı zarf teklif: Kalite karnesi kayıtlı alıcılara (tüccar, baklavacı, kavurmacı, ihracatçı) gönderilir; alıcılar 48 saat içinde fiyat teklifi verir ve birbirinin teklifini görmez. Üretici en iyi teklifi kabul eder ya da reddeder.
• Teslim ve ödeme güvencesi: Teslimde tartım tekrarlanır, ödeme anlaşmalı banka üzerinden emanet hesap mantığıyla yapılır; borsa tescili ve müstahsil belgesi süreç içinde hazırlanır.

Neden şimdi?

Antep fıstığı fiyatındaki rekor yükseliş ve sert düşüşler, üreticinin pazarlık gücünü her zamankinden önemli kıldı. Gaziantep Ticaret Borsası’nın lisanslı depo ve ürün senedi düzenlemeleri büyük partiler için yol açarken, küçük üreticinin bugün sattığı partiler için tarafsız ölçüm ve rekabetçi teklif boşluğu sürüyor. Telefon kamerası ve ucuz yapay görme modelleriyle saha ölçümü artık bir laboratuvar kadar tutarlı ve çok daha hızlı yapılabiliyor.