Mihenk: Tarihi Yapılarda Taş Restorasyonu İçin Malzeme Uyum Raporu, Taş Kaynak Arşivi ve Belgeli Usta Ekipleri

Problem

Türkiye’de yaklaşık 130 bin tescilli taşınmaz kültür varlığı var ve her yıl yüzlercesi restore ediliyor. Taş bir yapıda değiştirilecek bloğun özgün taşla uyumlu olması hayati: yanlış taş konursa daha sert ya da daha geçirimsiz olduğu için nemi komşu özgün taşa iter, birkaç kışta çevresindeki tarihi taşı tuzla ve donla parçalatır. Akademik çalışmalar bu karşılaştırmanın petrografik, fiziksel ve mekanik analizle yapılması gerektiğini vurguluyor; uygulamada ise taş çoğu zaman “rengi tutuyor” diye en yakın mermerciden alınıyor. Sorunun ikinci yarısı usta: kâgir yapıda taş yontma, mil ve kenet, kireç harcıyla derz yapabilen usta sayısı azalıyor, yüklenici de kimin gerçekten bu işi bildiğini ayırt edemiyor.

Çözüm

• Uyum raporu: Özgün taştan kurul onayıyla alınan küçük numune laboratuvarda incelenir: ince kesit petrografisi, su emme, gözeneklilik, ultrasonik hız, basınç dayanımı ve kolorimetreyle renk. Aday taşlar aynı testlerden geçer; rapor uygun, şartlı uygun ve uygunsuz adayları gerekçesiyle listeler.
• Taş kaynak arşivi: Anadolu’daki tarihi ve faal ocaklardan, yıkılan yapılardan kurtarılan taş stoklarından numune ve ölçüm kütüphanesi. Her yeni proje arşivi büyütür; yapay zekâ yeni numunenin ölçüm profiline en yakın kaynakları sıralar.
• Belgeli usta ekipleri: MYK’nin “Tarihi Eser Koruma ve Restorasyon Elemanı (Seviye 4)” yeterliliğinin kâgir birimine sahip ya da bu belgeye hazırlanan ustalardan oluşan ekipler; Mihenk ustaları sınava hazırlar, belge ücretini destekler ve sahaya yönlendirir.
• Taş taş kayıt: Uygulamada her değişen taşın yeri, kaynağı, test sonucu ve fotoğrafı cephe çizimine işlenir; koruma kurulu, KUDEB ve işveren için teslim dosyası hazırlanır, gelecekteki bakımda hangi taşın neden konduğu bilinir.

Neden şimdi?

Kültür ve Turizm Bakanlığı verilerine dayanan haberlere göre tescilli taşınmaz kültür varlığı sayısı 2015’teki yaklaşık 100 binden bugün 130 binin üzerine çıktı; 6 Şubat depremlerinden sonra Vakıflar Genel Müdürlüğü’nün yüzlerce vakıf eserinde onarım programı sürüyor. Yerel yönetimler, Vakıflar ve özel mülk sahipleri restorasyonun yalnızca görüntüsünü değil uzun ömrünü de soruyor. Laboratuvar cihazları ve taşınabilir ölçüm araçları ucuzladı, ölçüm verisinden en yakın taş kaynağını bulmak için gereken eşleştirme yazılımını küçük bir ekip kurabilir.