Tünek: Sözleşmeli Broiler Yetiştiricileri İçin Hakediş Pusulası Çözümleme, Anonim Performans Kıyası ve Uyuşmazlık Dosyası

Problem

Türkiye’de etlik piliç üretiminin büyük bölümü, civciv, yem, ilaç ve veteriner hizmetini veren entegre firmalar ile kümesi ve emeği koyan sözleşmeli yetiştiriciler arasındaki ilişkiyle yürüyor. Yetiştiricinin geliri dönem sonunda yem dönüşüm oranı, ölüm oranı, canlı ağırlık ve bunları birleştiren verim endeksine göre hesaplanan bir pusulayla belirleniyor. Ancak yetiştirici çoğu zaman bu hesabı doğrulayamıyor: Gelen civcivin kalitesi, yem partisi, kesimhanede tartım ve kesinti kalemleri tek taraflı kayıtlarla belirleniyor. Sektörde yetiştirici birlikleri, sözleşmelerin tek taraflı hazırlandığından ve yetiştiricinin "eline geçecek parayı baştan bilemediğinden" yakınıyor. Kötü bir dönemin nedeni yetiştiricinin bakımı mı, yoksa o hafta gelen civciv partisi mi, bunu kanıtlayacak veri yetiştiricide yok.

Çözüm

• Pusula okuma: Yetiştirici dönem sonu hakediş pusulasını, yem irsaliyelerini ve ölüm kayıtlarını telefonla fotoğraflar. Yapay zekâ belgeleri okuyup yapılandırılmış veriye çevirir, sözleşmedeki formüle göre hakedişi yeniden hesaplar ve tutarsızlıkları işaretler.
• Anonim kıyas: Aynı entegre, aynı bölge ve aynı haftada civciv alan yetiştiricilerin verileri anonimleştirilerek karşılaştırılır. "Bu partide bölgedeki tüm kümeslerde ilk hafta ölümü yüksek" gibi örüntüler, sorunun civciv ya da yem partisinde olduğunu gösterir.
• Dönem içi erken uyarı: İsteyen yetiştirici günlük ölüm, su ve yem tüketimini sesli not ya da kısa formla girer; sistem beklenen eğriden sapmayı erkenden gösterir.
• Sözleşme okuma: Yeni sözleşme imzalanmadan önce maddeler sadeleştirilip riskli kesinti, senet ve fiyat güncelleme hükümleri açıklanır.
• Uyuşmazlık dosyası: Anlaşmazlık durumunda tüm dönem verisi, kıyas grafikleri ve hesap farkı, arabulucu ya da bilirkişiye sunulabilecek düzenli bir teknik dosyaya dönüştürülür.

Neden şimdi?

BESD-BİR’e göre Türkiye’nin piliç eti üretimi 2024’te yaklaşık 2,57 milyon tona ulaştı ve sektörde yaklaşık 15 bin etlik piliç kümesi bulunuyor. Yem ve enerji maliyetlerindeki artış, yetiştirici ile entegre arasındaki bakım ücreti tartışmasını sertleştirdi. Kanatlı Hayvan Eti Üretiminde Sözleşmeli Üretime İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik sözleşmeyi zorunlu ve kayıtlı hale getirdi ama yetiştiriciye veri gücü vermedi. Büyük dil modelleri artık el yazısı ve farklı formatlardaki pusulaları güvenilir şekilde okuyabiliyor; bu da sahada form doldurtmadan veri toplamayı mümkün kılıyor.