Zerre: Taş ve Tezgâh Atölyeleri İçin Sürekli Silika Tozu Ölçümü, Islak Kesime Dönüşüm Kiti ve İşyeri Hekimiyle Akciğer Takibi

Problem

Silikozis, solunabilir kristal silika tozunun yıllar içinde akciğeri geri dönüşsüz biçimde sertleştirdiği bir meslek hastalığı. Türkiye bu hastalığı acı biçimde tanıyor: kot kumlamaya bağlı silikozis dünyada ilk kez Türkiye’de tanımlandı, Çine’deki kuvars ve feldspat değirmenlerinde onlarca işçi hayatını kaybetti. Bugün risk mutfak tezgâhı atölyelerinde: kuvars kompozit (yapay taş) plakaların silika oranı doğal granitin iki katına yaklaşıyor ve küçük atölyelerde kesim, taşlama ve rodaj çoğu zaman kuru, maskesiz ya da uygunsuz maskeyle yapılıyor. Yasal toz ölçümü yılda bir gün yapılıyor; o gün atölye temizleniyor, ölçüm geçiyor, tozun asıl yükseldiği günler kayda hiç girmiyor. Türk Toraks Derneği ve iş sağlığı uzmanları silikozisin ülkede ciddi biçimde az bildirildiğini vurguluyor.

Çözüm

• Sürekli ölçüm cihazı: Atölyeye, solunabilir toz fraksiyonunu ölçen siklon girişli optik sensör ve LTE bağlantılı küçük bir cihaz kurulur; her tezgâh ve iş türü için toz seviyesi dakikalık kaydedilir. Cihaz, akredite laboratuvarda gravimetrik ve silika analizli ölçümlerle düzenli olarak kalibre edilir.
• Anlık uyarı: Eşik aşılınca atölyede ışıklı uyarı, ustanın telefonuna bildirim; yapay zekâ toz tepelerini kesim kayıtlarıyla eşleştirip “en çok tozu kuru rodaj yapıyor” gibi somut nedenleri gösterir.
• Islak kesime dönüşüm kiti: Su beslemeli taşlama ve rodaj makineleri, sulu kesim tezgâhı, kaynağında emiş ve suyu geri devreden çökeltme haznesi; kiralık ya da taksitli. Dönüşümden önce ve sonraki toz düşüşü raporlanır.
• Akciğer takibi: Ölçüm verisi işçi bazında maruziyet geçmişine dönüşür ve işyeri hekimine aktarılır; risk grubundaki ustalar için solunum fonksiyon testi ve akciğer grafisi takvimi hatırlatılır.
• Yasal ölçüme hazırlık: Yıllık yasal ölçüm öncesi atölyenin gerçek profilini gösteren rapor; ölçüm yetkili laboratuvara yaptırılır, Zerre süreci koordine eder.

Neden şimdi?

Avustralya, Safe Work Australia’nın “yapay taşta güvenli silika seviyesi yok” tespitinin ardından 1 Temmuz 2024’ten itibaren yapay taşın üretimini, işlenmesini ve kurulumunu yasakladı; Avrupa Birliği solunabilir kristal silika için bağlayıcı maruziyet sınırını 2017/2398 sayılı Direktifle getirdi. Türkiye’deki tezgâh pazarı kuvars kompozite kaydıkça risk büyüyor; ihracatçı plaka üreticileri de tedarik zincirinde işçi sağlığı kanıtı istemeye başladı. Sürekli ölçen cihazların fiyatı düştü, ama küçük atölye ne cihazı alacak sermayeye ne de veriyi yorumlayacak uzmana sahip; abonelik modeli bu boşluğu dolduruyor.